Test Accessoires

Er zijn vele mogelijkheden om gegevens extern op te slaan. Ze zijn echter niet allemaal even mobiel.

Testapparaten
Aanbieder:	Stebis
Product:	Toshiba SD-W1101, DVD-rom
Capaciteit:	5,2 GB
Snelheid:	4,8-speed DVD, 32-speed CD-rom
Prijs inclus. BTW:	ƒ 1795,-

Aanbieder:	Computer Connections
Product:	Freecom Traveller CD
Capaciteit:	650 MB
Snelheid:	20-speed
Prijs inclus. BTW:	ƒ 445,-

Aanbieder:	Computer Connections
Product:	Freecom Traveller DVD
Capaciteit:	650 MB
Snelheid:	20-speed
Prijs inclus BTW:	ƒ 821,-

Aanbieder:	Allmatics
Product:	Calluna PC Card
Capaciteit:	260 MB ( Type II) / 520 MB (Type III) / 1040 MB
Prijs inclus. BTW:	ƒ1086,- / ƒ 1521,- / ƒ 1991,-

Aanbieder:	Computer Connections,
Product:	Freecom Traveller MPEG-2 PC Card
Prijs inclus. BTW:	ƒ 585,-
FreeCom IQ-kabel parallel:	ƒ 79,-
FreeCom IQ-kabel PC Card:	ƒ 99,-
FreeCom IQ-kabel USB:	ƒ 99,-

Aanbieder	06 Software, 020-5470606
Product:	Imation Super Disk LS-120
Capaciteit:	120 MB
Prijs inclus. BTW:	ƒ 370,-
Aanbieder:	Harbour Systems
Product:	Fujitsu,DynaMO 640SE met parallelle kabel
Capaciteit:	640 MB
Prijs inclus. BTW :	Ca. ƒ 935,-

Aangezien de datahonger constant toeneemt, moeten er steeds meer gegevens opgeslagen kunnen worden. Dat is waarschijnlijk de belangrijkste reden dat er op de markt voor massa-opslag steeds nieuwe technologieën bijkomen. Eén van de modernste technieken is de DVD-RAM-schijf met capaciteiten van 5,2 GB in de double-side-versie en 2,6 GB in de single-side-versie. De apparaten worden bijvoorbeeld geleverd door Toshiba en Nakamichi. De externe uitvoering van een DVD-ramdrive kan via een parallelle interface worden aangesloten en heeft bovendien een externe voeding, wat de mobiliteit helaas niet ten goede komt. Het opslagmedium kan weliswaar gemakkelijk getransporteerd worden, maar de mobiliteit van de drive zelf is een verhaal apart.

Als je wel wat voelt voor de DVD-techniek, maar de versie voor het beschrijven van de media op het moment nog te duur vindt, zou je de DVD-romdrive eens wat nauwkeuriger moeten bekijken. De DVD-rom moet de komende jaren de CD-rom vervangen. Het feit dat alle moderne DVD-drives CD-roms kunnen lezen maakt de overstap voor gebruikers eigenlijk probleemloos. De hoge opslagdichtheid op een DVD-schijf is te danken aan het feit dat de gegevens op de DVD-schijf dubbelzijdig en bovendien ook nog eens in twee lagen (layers) boven elkaar kunnen worden opgeslagen en in smallere, dichter bij elkaar liggende sporen dan bij de CD-roms.

De grenzen van deze methode worden bij externe DVD-drives duidelijk. Bij het uitproberen van een DVD-rom, die op de parallelle poort wordt aangesloten blijkt dat de installatie heel makkelijk gaat. De transferrate voor DVD-schijven ligt rond de 4-speed, wat voldoende is voor het laden van programma’s en het kopiëren van bestanden. Voor het afspelen van DVD-films is het echter veel te weinig. Schokkerige weergave van de bewegende beelden en een volledig onherkenbaar geluid zijn het gevolg. De notebook moet voor dit doel vanzelfsprekend van een MPEG-2-decoder zijn voorzien.

De Traveller DVD van Freecom kan ook via een PC Card-aansluiting werken. Gebruik je dan een MPEG-2 decoder in PC Card-formaat ( van Margi of de Traveller MPEG-2 PC Card) dan is de kaart volgens de leverancier in principe snel genoeg met het decomprimeren van de data om full motion video te kunnen weergeven.Ondanks de introductie van de DVD voert de CD-rom-techniek nog steeds de boventoon - tenslotte zijn CD-roms de media waarop de software tegenwoordig wordt afgeleverd. Ook al is in de meeste PC’s een CD-romdrive ingebouwd, toch zijn er nog externe CD-romdrives verkrijgbaar voor externe aansluiting. Die zul je onderweg zelden of nooit nodig hebben om nieuwe software te installeren. Echter bij een aantal programma’s wordt tijdens de installatie maar een gedeelte van de gegevens op de harddisk opgeslagen en staat de rest op de CD-rom. In dat geval heb je een CD-romdrive nodig voor gebruik van het programma.

Een belangrijke technische aanvulling in het gebruik van CD-roms is de mogelijkheid om zelf CD-roms te beschrijven of te branden. Het opslagmedium is de ‘CD-recordable’, ook CD-R genaamd. De gebruiker moet de gewenste gegevens in één sessie op de CD-R ‘branden’, als was het een bestand dat gekopieerd moet worden. Tijdens het “branden” mogen zich geen trillingen voordoen. Voor het branden van een data-CD met enkelvoudige snelheid is een continue gegevensstroom van minstens 150 KB per seconde nodig. De meeste CD-branders hebben buffergeheugens om schommelingen van de gegevenshoeveelheid op te vangen. Die schommelingen kunnen ontstaan als de te branden gegevens pas tijdens het branden van de CD uit afzonderlijke bestanden op de harddisk gezocht moeten worden. Niemand zal echter op het idee komen tijdens een zakenreis even snel een CD-R te branden, en dat niet alleen vanwege deze beperkingen. De huidige CD-branders zijn te onhandig om even mee te nemen.

De CD-R’s met data kunnen in iedere CD-romdrive gelezen worden. Het is daarom zinvoller een CD-R stationair te branden en de gegevens onderweg met de notebook - net als bij een gewone CD-rom - te gebruiken. De software voor het branden van CD-s, bijvoorbeeld Easy-CD Pro van Adaptec is heel eenvoudig te bedienen en doet zijn naam dus alle eer aan. In het ene venster stelt de gebruiker de bestanden samen die overgedragen moeten worden, in het andere verschijnt de doeldrive.
Voor de CD-rewritables of CD-RW’s geldt ongeveer hetzelfde. Ze kunnen volgens dezelfde methode als CD-R’s beschreven worden maar dan meermaals, net als de DVD-RAMs. De schrijfapparaten zijn echter gewoonweg te groot om meegenomen te kunnen worden. Op het moment valt er ook geen uitspraak over te doen of ze zo klein zullen worden dat ze in notebooks kunnen worden ingebouwd.
Een nadeel van de vaker beschrijfbare (rewritable) CD’s is echter hun prijs, ze kosten ongeveer het tienvoudige van blanco CD-R-schijven. De drives voor CD-RW’s zijn ook enkele honderden guldens duurder dan ‘gewone’ CD-branders.

Terwijl de DVD-techniek en CD-R’s en CD-RW’s volop in de belangstelling staan, wordt de goede oude diskette met de beperkte opslagcapaciteit van 1,44 MB nog steeds veel gebruikt. Dat de diskette echter nog steeds zo veel wordt gebruikt, is tevens een pluspunt voor de SuperDisk-drive (ook LS-120 genoemd). Deze 120 MB-drive kan namelijk zowel de eigen schijven als de gewone diskettes lezen. Een Superdisk-drive is met circa 400 gulden ook veel goedkoper dan een CD-brander of een CD-rewriter.
De LS in de naam staat voor Laser-Servo; dat slaat op de optische sporen in het gegevensoppervlak, waarlangs de leeskoppen met behulp van een laser worden geleid. In tegenstelling tot de traditionele diskette, waarbij de schrijf-/ leeskoppen puur mechanisch worden gepositioneerd, kunnen dankzij de lasergeleiding de sporen op de Superdisk veel dichter op elkaar worden gezet.
De techniek werkt zo goed dat er 120 MB op een speciale 3,5-inch-diskette kunnen worden ondergebracht. Imation heeft ook een externe drive die op de parallelle poort kan worden aangesloten.

Externe drives voor notebooks worden veelal op de parallelle poort aangesloten.

De directe concurrent is de ZIP-drive die met ongeveer dezelfde capaciteit in hetzelfde handzame formaat te krijgen is. De ZIP-drive is niet neerwaarts compatible met de gangbare 1,44-MB-diskette. Hoewel Iomega - het bedrijf dat ZIP op de markt bracht - geen moeite heeft gedaan om compatibiliteit te bewerkstelligen is de ZIP door zijn opslagcapaciteit en handzame formaat een succes geworden. Het doel van Iomega bij de ontwikkeling was niet zozeer het vervangen van de diskette maar de de langzame en volumineuze tape-cartridges van Syquest uit de markt te drukken. Als antwoord op de ZIP-schijf ontwikkelde Syquest weliswaar een vergelijkbare techniek, maar hun vroegere bijna-monopolie, met name in de grafische industrie, hebben ze als gevolg van de concurrentie met Iomega verloren. De ZIP-drives zijn in de externe versie van Archos en Freecom inmiddels zo klein geworden, dat ze de vergelijking met een externe diskettedrives aan kunnen.

Nu zal de ene gebruiker kiezen voor het kleine formaat van een diskette en de ander zal de voorkeur geven aan de grote capaciteit van een CD-rom. Daarmee zijn de keuzemogelijkheden nog niet uitgeput. Er bestaat ook een
techniek die de voordelen van beide formaten verenigt, namelijk de MO-schijven, die op magneto-optische geheugentechnieken gebasserd zijn. De schijven zijn in twee groottes verkrijgbaar, 3,5-inch- en 5,25-inch. De MO-schijf is niet zo populair als de CD-rom of de diskette maar moet niet worden onderschat. Een MO heeft een opslagdichtheid die vergeleken kan worden met de DVD-schijf en hij kan willekeurig vaak opnieuw worden beschreven. Hij biedt een hogere betrouwbaarheid dan een CD-RW. De MO-schijven hebben nog een belangrijk voordeel: ze zijn gemeten aan de opslagcapaciteit duidelijk goedkoper dan ZIP- of LS-120-diskettes. Dit geldt vooral voor de oudere MO’s met twee-fase-techniek, waarbij het wissen en herbeschrijven in twee fases verloopt. Deze kosten in 3,5-inch-formaat ongeveer net zo veel als de ZIP-diskettes of de LS-120-diskettes en kunnen maar liefst 640 MB aan gegevens opnemen. Dat is ruim vijf maal zoveel als een ZIP of een LS-120diskette. De LIMDOW- MO-media kunnen in één enkele fase gegevens wissen en opslaan. Deze zijn duurder. De LIMDOW- MO’s met een capaciteit van 640 MB in 3,5-inch-formaat kosten bijna twee keer zoveel als een ZIP of SuperDisk, maar bieden bijna de zesvoudige capaciteit en bereiken ongeveer dezelfde toegangstijden als een eenvoudige harddisk. Een 5,25-inch-MO-schijf kan zelfs 2,6 GB aan gegevens opslaan.

Iomega kon niet achterblijven bij deze gestage vergroting van opslagcapaciteit van uitneembare opslagmedia en ontwikkelde de tweede generatie Jaz-techniek; een uitneembare harddisk in een eigen cartrigde met een capaciteit van 2 GB. Dat is twee maal zoveel als de eerste generatie Jaz-schijven. Een Jaz2-drive kan maximaal 2 GB op diskettes opslaan die iets kleiner maar wel dikker dan 5,25-inch-schijven zijn. De prijs per MB ligt ongeveer op hetzelfde niveau als die van MO-diskettes in de LIMDOW-techniek.

Voor de aansluiting van externe drives op notebooks en andere mobiele computers worden meestal de parallelle
interface en PC-Card-slots gebruikt. Losse drives worden ook veel aangeboden met een SCSI-aansluiting. Deze poort wordt op notebooks niet meer gebruikt. Op een notebook is de aansluiting via het PC Card-slot het beste omdat deze hogere transferrates mogelijk maakt dan een parallelle aansluiting . Freecom biedt beide varianten voor de DVD-drive en de CD-drive. Dit werkt via verschillende IQ-kabels, die op aan het een eind dezelfde stekker hebben en daardoor op alle leverbare drives passen. Je kiest een IQ-kabel naar voorkeur, daarbij rekening houdend met het snelheidsverschil en de beschikbaarheid van de desbetreffende interface. De prijs speelt een ondergeschikte rol, want het verschil van 92 tot 116 gulden tussen parallelle en PC-Card- USB-uitvoering weegt niet op tegen de andere criteria. De USB-kabel wordt eind februari leverbaar.

De kabels verschillen qua gebruik. Als je de notebook met een ingestoken PC Card opstart, herkent Windows automatisch de nieuwe hardware en vraagt om de diskette met de driver. Bij de driverinstallatie voor de IQ-kabel op de parallelle poort moet de gebruiker de installatie handmatig starten. Anderzijds moet de PC Card voor het verwijderen worden afgemeld, terwijl je de kabel van de parallelle interface ten allen tijde zonder waarschuwing vooraf eruit kunt trekken. De USB-kabel mag helemaal geen vragen oproepen en wordt automatisch gedetecteerd en geregistreerd mits je Windows 98 op je notebook gebruikt

Snelle geheugens voor ruwe omgevingen

De IQ-kabels van Freecom worden met een parallelle- en een PC-Card- aansluiting aangeboden. Eind februari komt er ook een versie met USB

Bij de halfgeleidergeheugens, als SRAM- (Static RAM) en FLashgeheugenkaarten spelen de capcaciteit en de prijs een geringere rol in vergelijking met hun andere eigenschappen. Zo moeten de gegevens bij de meet- en regelwaarden in de industrie bijvoorbeeld snel worden opgenomen. De halfgeleidergeheugens moeten ook ondanks ongunstige omstandigheden - zoals bijvoorbeeld hitte en kou of trillingen - de gegevens goed bewaren. Halfgeleidergeheugens hebben geen bewegende delen en zijn dus vrij ongevoelig voor vibraties en trillingen.
SAM en FlashRAM-kaarten in PC Card-formaat of als CompactFlash zijn met name bedoeld om korte tijd bewaard te worden - bijvoorbeeld om ze naar andere gegevensdragers te kopiëren.
De geringere opslagcapaciteit is acceptabel omdat de SRAM’s steeds kunnen worden overschreven. Voor het geval er grotere hoeveelheden gegevens opgenomen en vervoerd moeten worden is er ook nog een PC Card-oplossing, namelijk de PC-Card-harddisk, die op het moment al 1040 MB kan bevatten en redelijk robuust is .

Bij de ontwikkeling van de PC Cards is veel aandacht besteed aan flexibile inzetbaarheid. Toch is dit opslagmedium voor sommmige toepassingen al weer te groot bevonden: zo werd voor digitale camera’s de CompactFlash gebouwd, een kleiner kaartje dat ook - met behulp van een PC-Card-adapter - in het gewone PC Card-slot van notebooks gebruikt kan worden. Een ander kaarttype dat voor multimedia-toepassingen werd ontwikkeld is nog klein en vooral dunner: de MMC of multimedia-card. Dit zeer dunne geheugenmedium ter grootte van een postzegel is bedoeld voor organizers en mobiele telefoons.

Spraakherkenning: dicteersystemen

”Jaaa... spreekt u maar!”

Spraakherkenning maakt de mobiele PC-gebruiker onafhankelijk van het toetsenbord. Toch zijn ook hier ‘typefouten’ onvermijdelijk: geen enkel systeem zal direct alles begrijpen en welke software is nou in staat onderscheid te maken tussen ‘lieve Flo’ en ‘lieve vlo’?

De herkenning van gesproken taal behoort tot de moeilijkste taken van de signaalverwerking. Hoe moet een spraakherkenningssysteem identieke woorden als zodanig herkennen, terwijl geen enkel individu in staat is een gesproken uitdrukking op exact dezelfde wijze te herhalen? Anderzijds is het juist het individuele karakter van taal dat het mogelijk maakt sprekers van elkaar te onderscheiden, in elk geval voor de menselijke luisteraar. Deze laatste herkent bovendien ook uitspraken die door wildvreemden worden gedaan, zelfs als er verschillende dialecten worden gesproken. Taal moet dus bepaalde kenmerken hebben die ondanks de genoemde invloeden onveranderlijk blijven. Welke kenmerken dat zijn en vooral hoe het menselijke oor ze evalueert, is nog steeds grotendeels onbekend.

In de jaren vijftig leidden de eerste pogingen tot het construeren van machines die spraak kunnen herkennen aanvankelijk tot groot optimisme. De ontnuchtering volgde echter al snel. Computers konden weliswaar zonder moeite controleren of twee spraaksignalen met elkaar overeenkwamen, maar er tekenden zich niet direct twee identieke spraakpatronen af, ook niet als een en dezelfde persoon dezelfde klank twee keer achter elkaar uitsprak.
De door IBM medio jaren zeventig gestarte ontwikkeling van een spraakgestuurde schrijfmachine, leverde in 1985 de ‘Tangora’ op, het eerste systeem op PC-basis met een woordenschat van ongeveer 5000 woorden.

In die tijd was nog een discrete manier van spreken noodzakelijk, dat wil zeggen: de gebruiker moest tussen de woorden korte pauzes inlassen, anders kon het systeem deze woorden niet als zodanig identificeren. De doorbraak van ononderbroken, natuurlijke spraakherkenning werd gerealiseerd door algoritmeverbetering, de gestegen rekenperformance van de hardware en een uitgebreid frequentiespectrum van de microfoon. In de herfst van 1997 bracht IBM met ViaVoice de ononderbroken spraakherkenning tegen een betaalbare prijs op de markt. ViaVoice is helaas niet in het Nederlands beschikbaar. Andere fabrikanten volgden het voorbeeld van IBM. Vooral Microsoft is op dit gebied momenteel zeer geëngageerd: het bedrijf heeft voor 45 miljoen dollar een aandeel genomen in de Belgische spraakherkenningsspecialist Lernout & Hauspie. Nog eens 53 miljoen kwamen ten goede aan het Flanders Language Valley Fund, een potje waaruit ook andere bedrijven die zich met spraakherkenning bezighouden, financieel worden gesteund.

Het succes van de nieuwe applicaties is in eerste instantie afhankelijk van een trainingsfase waarin het systeem zelfstandig de belangrijkste kenmerken uit een verzameling in te lezen spraakgegevens haalt. Hierbij worden de audiosignalen in hun kleinste onderdelen (zogenaamde fonemen) opgesplitst en daaruit wordt het akoestische profiel van de gebruiker berekend. Dit referentiespraakpatroon wordt opgeslagen ten dienste van een spraakpatroonvergelijkingsalgoritme, dat tussen de voorverwerkte signalen van de ingevoerde, gesproken tekst en de opgeslagen woordpatronen een bepaalde mate van kwalitatieve overeenstemming berekent.

De SpeechMike van FreeSpeech 98 werkt voortreffelijk. Hij combineert alle besturingssystemen in één. Een nadeel zijn de drie kabeltjes
(microfoon, audio-in en COM).

Bij het dicteren wordt van alle in aanmerking komende spraakpatronen precies dat patroon eruit gelicht, dat het meeste op het ingevoerde patroon lijkt. Bij dit patroonherkenningsproces worden tegenwoordig meerdere berekeningsparadigma’s toegepast. De drie hoofdtechnieken zijn of van stochastische aard en op zogenaamde Markov-processen gebaseerd, of maken gebruik van dynamische optimalisatie voor optimale aanpassing van de patronen en de daaropvolgende vaststelling van de afwijkingen. Een moderne vorm in het ontwerpen van algoritmen is het trainen van een neuraal netwerk dat dergelijke patronen herkent.

Het spraakregistratieapparaat dat gewoonlijk uit een microfoon en een analoge digitale converter voor de digitale codering van de spraakgolven bestaat, behoort tot de hardwarecomponenten van de huidige spraakherkenningssystemen. In een speciaal geheugen worden de voorverwerkte signalen voor verdere verwerking door het herkenningsalgoritme tussentijds opgeslagen.

De trefzekerheid van dicteersystemen is dus in hoge mate afhankelijk van de spreker. Om van deze apparaten een echt alternatief voor handmatige tekstinvoer te maken, is aanpassing van de software essentieel. Voor de oefenfase is gemiddeld dertig minuten tot meerdere uren nodig. Daarna is het akoestische profiel van de gebruiker opgeslagen en kan deze op de telkens ongeveer 50.000 woorden van de basisvocabulaire worden toegepast. De aangemaakte stemfiles zijn echter immobiel, dus expliciet afgestemd op de desbetreffende hardware (computer, geluidskaart, enzovoort). Afgezien van VoiceXPress Professional van Lernout & Hauspie ondersteunt blijkbaar geen van de geteste systemen de overdracht van het gebruikersspecifieke spraakbestand tussen verschillende computers. Het ligt daarom voor de hand, een mobiele PC te trainen. Onder www.lhs.com/voicexpress/pro/compatib. asp. worden laptopsystemen aanbevolen die zonder meer compatibel zijn. VoiceXPress Professional biedt volgens de productinformatie de mogelijkheid het persoonlijke spraakprofiel met behulp van verwisselbare gegevensdragers, of van clientcomputers binnen een netwerk, te importeren en exporteren.

Het leervermogen is een andere kenmerkende eigenschap van de tegenwoordig beschikbare software. Ook tijdens toekomstige dicteersessies vindt akoestische aanpassing plaats, waardoor de aanpassing aan de uitspraak van degene die dicteert steeds beter wordt. Hierbij wordt de informatie in het referentiespraakpatroon tijdens het dicteren op de achtergrond voortdurend bijgewerkt. Het systeem sorteert in de actieve/basis-vocabulaire (rond de 64.000 woorden) en de achtergrond-vocabulaire (ongeveer 280.000 woorden). Nieuwe contexten kunnen woord voor woord worden opgebouwd door voorlezen en door koppeling van het programma met bestaande, zelf vervaardigde tekstdocumenten. De spraakher- kenning wordt gedurende het gebruik van de toepassing steeds beter; mede doordat in de gebruikersspecifieke context statistische informatie over het voorkomen van woorden en woordvolgordes wordt verzameld. In het kader van de globalisering beginnen ook spraakherkenningssystemen steeds meer op elkaar te lijken. Functies en functiewijze, beschikbare woordenschat en menuopbouw vertonen wezenlijke overeenkomsten. Meestal wordt een headset met microfoon meegeleverd. Alleen Philips heeft met zijn handheld-microfoon SpeechMike een gecombineerd muis/spraakinvoerapparaat ontwikkeld.

Bij elk van de hier geteste programma’s is de commandocentrale vormgegeven in een extra werkbalk en steeds beschikbaar. De systemen werken altijd op het Windows-platform, ondersteunen de aansturing van Windows, maken het dicteren mogelijk in meerdere programma’s onder Windows en vereisen minimaal een 166-MHz Pentium-processor, 48 MB RAM en een Soundblaster-kaart.

FreeSpeech 98
Web:	www.speech.philips.com en www.freespeech98.com
Prijs inclusief BTW:	ƒ 239,- incl. SpeechMike;
	ƒ 99,- alleen software
Informatie:	0900 - 8406

Het nieuwe, door Philips uitgebrachte spraakherkenningssysteem FreeSpeech 98 maakt met een duidelijk gestructureerde gebruikershandleiding en een ruime keuze aan oefenteksten over verschillende onderwerpen de training prettig. Het kleine halfuurtje waarin je de computer voorleest, wordt op die manier heel informatief ingevuld. Het systeem markeert na elke passage de woorden die het niet kon identificeren. Zo ontstaat bij de personalisering van de software een soort omgekeerd oefeneffect: ook de gebruiker wordt verzocht een tekst nog eens opnieuw maar zorgvuldiger uit te spreken, spraakeducatie door de PC dus. Het testtraject functioneerde in zijn geheel uitstekend. Het programma liet zich niet afleiden door luid telefoongerinkel. De trackballmicrofoon van Philips ligt prima in de hand. Hij doet denken aan afstandbediening met bovenaan een microfoon, daaronder een kleine trackball en daaronder in de handgreep nog een kleine speaker. Vergeleken met de anders gebruikelijke headsets bood de SpeechMike meer comfort, kon hij sneller worden weggelegd en beter worden afgesteld. Kortom, het is een combinatiemuis die gewoon lekker in de hand ligt. Philips levert aan het eind van dit kwartaal ook een headset die iets goedkoper zal uitvallen dan de Speechmike.

De IQ-kabels van Freecom worden met een parallelle- en een PC-Card-aansluiting aangeboden. Eind februari komt er ook een versie met USB

Het systeem heeft ongeveer een kwartier nodig om te leren. Daarna kan het echte werk beginnen en kun je eigen teksten in een willekeurig tekstverwerkingsprogramma dicteren. Dit is natuurlijk een heel andere situatie: je leest geen vreemde teksten voor, maar spreekt datgene uit wat je op dat moment te binnen schiet. Dit gaat automatisch ten koste van de uitspraak, terwijl het systeem zich anderzijds, geheel zonder vergelijkingspatroon, moet bewijzen. Zo verstond FreeSpeech aanvankelijk alleen ‘Station’. Pas na ongeveer 10 minuten bleek het programma in staat te leren. Ook de grammaticale en contextgevoelige mogelijkheden overtuigden meer, naarmate je langer met de toepassing werkte, bijvoorbeeld als het erom ging ‘viel’ van ‘veel’ te onderscheiden. De overstap naar de correctiemodus, naar Windows, het oproepen van andere Windows-programma’s en uiteindelijk het uitschakelen van de notebook lukte bij de eerste poging.

TalkKey 2.0
Web:	www.mdt.nl
Prijs inclusief BTW:	ƒ 198,-
Informatie:	MDT, 013-5287149

Talkkey 2.0 biedt
spraakherkenning
en is ook in staat
om applicaties
onder Windows
te besturen.

Deze tweede versie van Talkkey, Home Office, is zoals de naam als zegt bedoeld voor privégebruik of op kleine kantoren. Versie 2 biedt beduidend meer zijn voorganger. Versie 1 was gebaseerd op de tekstverwerker ‘WordPad’ van Windows. Versie twee vormt bovendien een ‘besturingsschil” over Windows. Nu kunnen in meerdere applicaties onder Windows teksten via spraak worden ingevoerd.
De applicaties van Microsoft en Lotus kunnen bovendien deels met spraakcommando’s bestuurd worden. U zegt bijvoorbeeld: “Open Word”, “brief afdrukken”, “verzend e-mail” et cetera en er zijn macro’s aan te maken voor nieuwe commando’s. Er hoeft niet eerst omgeschakeld te worden van “dictaat-modus” naar “commando-modus”; de commando’s kunnen gewoon tijdens het dicteren gegeven worden.
Talkkey beschikt over een uitgekiende woordenschat, waarbij de gebruiker kan kiezen tussen een Nederlandse en een Vlaamse vocabulaire.
Bij Talkkey 2.0 wordt een headset meegeleverd. De gevoeligheid van de microfoon is instelbaar en wordt gecontroleerd door de gebruiker enkele cijfers te laten voorlezen. Maar in een test van Talkkey 1.0 zag Talkkey ook achtergrondgeluiden vrij snel als woorden. De eerste test, waarbij de herkenner ongetraind een tekst krijgt voorgeschoteld, levert bij TalkKey een herkenning van 55% op. Er is geen noemenswaardige training; een tutorial brengt je de basisvaardigheden bij.
De test waarbij met 5 teksten wordt getraind tot het systeem niet meer verbetert, valt voor TalkKey niet ongunstig uit: na gemiddeld 5 rondes herkent TalkKey gemiddeld 97%.
Voor de gebruikers die de woordenschat van TalkKey Home Office te klein vinden, heeft MDT het uitgebreidere spraakherkenningspakket MDT Voice. Voor juristen en medici zijn aparte pakketten ontwikkeld met een uitgebreide, eigen vocabuaire: Toga Talk en Clinical Reporter.

Van voiceXPress bestaat er tot nu toe nog geen Nederlandse versie; hij is wel in een Engelse of Duitse uitvoering leverbaar. Volgens de Nederlandse distributeur, Advance Technology, is een Nederlandse versie in ontwikkeling maar valt nog niet te zeggen wanneer deze op de markt zal komen.

Wij probeerden een Duitse versie uit. VoiceXPress startte op ons systeem niet automatisch, zodat we eerst moesten doorklikken. In de trainingsfase aanbeland zaten we al snel midden in een voorleesverslag van een zuidpoolexpeditie. Niet-herkende woorden werden afzonderlijk met wit gemarkeerd en in het tekstfragment werd duidelijk met een pijl aangeduid dat je deze woorden nog eens opnieuw moest inspreken. De training verliep in zijn geheel vloeiend en begrijpelijk. Aan het einde gaf het systeem aan nog ongeveer een uur voor de verwerking van de opnamen van de spreker nodig te hebben, maar was het toch eerder klaar.

Wat de spraakherkenningsmogelijkheden bij het dicteren betreft, overtuigt dit programma meer dan alle andere. De juiste schrijfwijze functioneerde hier snel en bijna voor 100 procent foutloos (en dat direct na beëindiging van de eerste training). Anderzijds herkende het systeem commando’s als ‘nieuwe regel’ en ‘nieuwe alinea’ niet en werden deze ten onrechte als tekstdictaat geïnterpreteerd. Eventuele fouten kun je het beste direct na het dicteren corrigeren. Wij hielden een goede indruk over aan dit systeem. Zolang nog geen Nederlandse versie voorhanden is, is deze applicatie beperkt toepasbaar.

Dragon heeft twee pakketten Dragon Dictate en Dragon Naturally Speaking. Het grote voordeel van Naturally Spea-king is dat de gebruiker in een normaal tempo kan spreken. Versie 3.5 heeft naar verluidt een 25 procent hogere herkenningsnauwkeurigheid dan de vorige versie en is in het Duits, Engels, Frans, Italiaans en Spaans beschikbaar. Bij het gebruik van een snelle computer (minimaal een 233-MHz-Pentium-processor en 64 MB RAM) kan de performance van het systeem door de BestMatch-technologie nog een keer worden verhoogd.

Dragon Dictate is de voorganger van Naturally Speaking. Ook dit pakket is niet in het Nederlands verkrijgbaar maar voor ‘Dictate’ heeft de Nederlandse leverancier Advance Technology indertijd een tussenoplossing ontwikkeld. Zij leveren op verzoek een Nederlandse woordenlijst, zodat Dictate ook voor Nederlands-talige sprekers beschikbaar is. Dragon Dictate kost 295 gulden. Samen met de Nederlandse module erbij kost het pakket 1495 gulden. Daarmee is het mogelijk om in het Nederlands te dicteren. Maar de controle van de grammatica en de spelling zit er nog niet in.